Tarihçe

A- CUMHURİYET ÖNCESİ

Maliye Bakanlığı tarihçesi incelendiğinde Muhasebat Genel Müdürlüğü’nün çeşitli isimler altında teşkilatlandığı ve bugünkü bazı görevlerinin yanısıra birçok görevleri de yürüttüğü görülmektedir.

Devletin gelir ve giderlerine ait kayıtların tutulması, gelirlerinin tahsili, giderlerinin ödenmesi, her devlet idaresi tarafından mutlaka kayıt altına alınmış gelir ve giderlerin belli kural ve sistemlere göre yapılması ve kayıtlarının tutulması, yetkilerin dağıtılması devlet idaresinde önemli bir yer tutmuştur.

Muhasebat Genel Müdürlüğü, ifadesinde adı geçen "Muhasebat" sözcüğü ilk olarak 1837 yılında kurulan Maliye Nezaretinin teşkilat yapısında görülmüştür.

Sözü edilen yılda Maliye Nezareti aşağıdaki şekilde teşkilatlanmıştır.

MALİYE NEZARETİ

A- MUHASEBAT
B- AKLAM
  1. Maliye Muhasebesi
  2. Sergi Muhasebesi
  3. Ceride Muhasebesi
  4. Esham Muhasebesi
  5. Mukataa Muhasebesi
  6. Evkaf Muhasebesi
  7. Zecriyye Muhasebesi
  8. Haremeyn Muhasebesi
  1. Evamir Mektubi Kalemi
  2. Maliye Mektubi Kalemi
  3. Enbiyyei Hansa Kalemi
  4. Feshane Kalemi
  5. Cizye Kalemi
  6. Anbar Kalemi
  7. Zahire Kalemi
  8. Derya Kalemi

Yukarıda "muhasebat" bölümünde sayılan Muhasebe birimlerinden;

  1. Maliye Muhasebesi : Devletin Tüm kazalarının tahsilatını ve bu tahsilatın muhasebesini, giderlerinin kaydını tutmak, tasdik elmek, gerçekleştirmek, aylık ve yıllık hesaplarını çıkarmak, tetkik etmek ve bütçeyi hazırlamakla görevlidir.
  2. Sergi Muhasebesi : Bütçe gereği Devlet sandığına ödenecek paralara senet ve belge suretlerini yazmak ve kaydetmekle görevlidir.
  3. Ceride Muhasebesi : Devletin erkek nüfusunun kaydının tutulduğu bu birim daha sonra mevkufat kalemi ile birleştirilmiş, bir müddet sonra ise her ikisi birden varidat muhasebesine katılmıştır.
  4. Esham Muhasebesi : İstanbul Gümrüğü gelirleri için çıkarılan ve bunların hesap ve kayıtlarını hisse senetleri ile maden işlerini tutmakla yükümlüdür.
  5. Mukataa Muhasebesi : Ekili alanların muhasebe hesap ve kayıt işlemlerine bakan bu birim daha sonra Varidat Muhasebesine katılmıştır.
  6. Evkaf Muhasebesi : Vakıfların hesap ve işlemlerine bakan bu birim daha sonra kurulan Evkaf Nezaretine devredilmiştir.
  7. Zecriyye Muhasebesi : Alkollü içkiler muhasebe işlemlerini yürütmekle görevlidir.
  8. Haremeyn Muhasebesi: Kabe ve civarına ait vakıfların gelir ve giderleri ile muhasebe işlemlerini yürüten bu birim daha sonra Evkaf Muhasebesi ile birleştirilmiştir.

Yukarıda kısaca görevleri belirtilen Muhasebat Genel Müdürlüğü, Maliye Nezareti'nin görevlerinin büyük bir kısmını yürütmekteydi.

Aklam bölümünde belirtilen diğer sekiz kalem ise daha çok idari işlemlerin yürütülmesi, kayıt ve yazışmalarının yapılması ile görevlendirilmişti.

Sultan Mahmut dönemine kadar "Birinci Sınıf Muhasip" veya "Defterdar" olarak adlandırılan kişilerce yürütülen maliye işleri, 1837 yılında yukarıda belirtilen teşkilatlanma ile Maliye Nazırı tarafından yürütülmeye başlanmıştır.

Sözü edilen teşkilat çeşitli değişikliklere uğrayarak 1879 yılının sonuna kadar devam etmiştir.1876 tarihli Kanunu Esasi'nin 40 ıncı maddesi gereğince Maliye Nezaretinin Teşkilatı ile Vazifeleri Hakkında Nizamnamesi doğrultusunda Maliye Nezareti, 1880 yılında aşağıdaki şekilde yeniden teşkilatlanmıştır.

MALİYE NEZARETİ

A) HEYETİ MERKEZİYE
  1. Maliye Müsteşarlığı
  2. Heyeti Teftişiyei Maliye
  3. Varidat İdaresi Umumiyesi
  4. Masarifat İdarei Umumiyesi
  5. Düyun İdarei Umumiyesi
  6. Maliye Mektupçuluğu
  7. Sandık Emaneti
  8. Evrak Müdürüyeti
  9. Tercüme ve Teçhizatı Ecnebiye Müdüriyeti
  10. Muhasebatı Atika Muhasebeciliği
B) HEYETİ MÜLHAKA
  1. Bilcümle Devairi Aliye Varidat ve Emanatı Mahsus Memurini Maliyesi
  2. Bütün Vilayet,Liva Umuru Maliye Müdürlükleri, Kaza Malmüdürlük ve Sandık Emanetleri

Yukarıdaki teşkilatlanma ile merkez ve taşra yönetimi, gelirlerin tahsili, giderlerin yapılması, hesapların tutulması, Bütçenin hazırlanması ve yönetimi daha bir ayrıntılı olarak tespit edilmiştir.

Heyeti Merkeziye bölümünün 4,5,7 ve 10 uncu fıkralarında sayılan idareler ile bugünkü Muhasebat Genel Müdürlüğünün merkez teşkilatı Heyeti Mülhaka bölümünde sayılan bölümler ile de taşra teşkilatı oluşturulmuştur.

Yukarıda belirtilen teşkilatlanma geçmiş tecrübeler de dikkate alınarak 1889 yılında yeniden düzenlenmiş ve aşağıdaki şekilde oluşturulmuştur.

MALİYE NEZARETİ

  1. Muhasebe-i Umumiye Maliye
  2. Muhasebe-i Merkeziye
  3. Aşar ve Rusumet İdaresi
  4. Maa Tahrir Vergi İdaresi
  5. Sandık Emaneti
  6. Orman ve Maadin İdaresi
  7. Muhasebat-ı Atika
  8. Tasfiye-i Duyun Komisyonu
  9. Hukuk Müşavirliği

olmak üzere 9 birimden oluşmuştur. Bunlardan Muhasebe-i Umumiye Maliye ile Muhasebe-i Merkeziye birimleri hakkında aşağıda kısaca bilgi verilmiştir.

Muhasebe-i Umumi ye Maliye: Bugünkü Muhasebat Genel Müdürlüğünün, merkez ve taşra idaresinin yaptığı görevlerin birçoğunu ve bunlardan başka görevleri de yapardı. Bu bölüm beş şubeye ayrılmıştır.

  1. Makbuzat ve Tediyat Şubesi (Birinci Şube): İllerden ve Bakanlıklardan nakden ve mahsuben gelen paraların gelir kaydedilmesine, vezne işlemlerine, muhasebelerinin tutulmasına, aylık hesap sonuçlarının çıkarılmasına ve hükümete sunulmasına ait işlemler ile, giderlerin ödenmesi ve muhasebe kayıtlarınının yapılması çek, makbuz ve suretlerinin düzenlenmesi işlemleri bu şube tarafından yapılırdı.
  2. Tetkik Şubesi: Aylık cetvel ve belgelerin toplandığı bu şubede aylık cetveller ve hesaplar incelenir, kayıt ve işlemlerinin doğruluğu kontrol edilir, içinde bulunulan yıl ve geçmiş yıl hesaplarının hülasası yapılırdı. Bu şubede;

    • Sali hal içinde bulunulan sene varidat (gelir) defteri,
    • Sene-j Sabıka geçen sene varidat (gelir) defteri,
    • Müfredat varidat (gelir) defteri,
    • İçinde bulunulan sene masraf (gider) defteri,
    • Geçmiş sene masraf (gider) defteri,
    • Makbuzat ve irsalat müzekkereleri kayıt defteri,
    • Cehavel ve muhasebat defteri,
    • Eşhas zimemi (kişi borçları) defteri,
    • Sandık açık defteri

    tutulmaktaydı.

  3. Havalat ve Mahsubat Şubesi (Üçüncü Şube) Bu Şube; Havalat sergi ve mahsubat, Muamelat kitabetleri gibi kısımlara ayrılmaktaydı. Dairelerin ve vilayetlerin gelirlerinde tasfiyesi gerekenlerin havale veya gönderilmesi işlemleri ile mahsuplarına ilişkin işlemleri yapar, bunlara ait kayıtları düzenlerdi.
  4. Defter-i Kebir Şubesi (Dördüncü Şube): Bu şube; varidat, masraf, il, defteri kebir hususi yevmiye, defteri kebir hususi ve teslimat kitabei gibi bölümlere ayrılmıştır.

    Devlet teşkilatından ve harcama birimlerinden aldığı bilgileri ve cetvelleri değerlendirerek bütçe ile uygunluğunu, gelir ve giderlerinin denkliğini kontrol eder ve Devletin bütçesini hazırlardı. Bütçenin kanunlaşmasından sonra içeriği kayıt ve tescil edilerek daha sonra ilgili dairelere bütçeleri hakkında bilgi verilirdi.

    Devlet hesaplarının aylık ve üç aylık genel mizanlarının kümülatif bilgilerini çıkarır ve Nazırlığa, yıl sonunda da Divan-ı Muhasebata (Sayıştay) gerekli bilgileri verirdi.

  5. Muamelat Şubesi: Mali kanunlar ve müfredatın uygulanmasına uyulup uyulmadığını kontrol eder, evrakların sıhhatlı düzenlenmesi için gerekli işlemleri yaparak nizamı umum defterine kaydederdi.

Dairelerin mevzuat hakkında bilgi ve mükteza taleplerini karşılar, zimmet, beraat, tayin, atama ve sicil işlemleri konusunda sicili ahval kalemine bilgi verirdi.

Muhasebe-i Merkeziye: Devlet Teşkilatının merkezde görevlilerinin maaş ve ödeneklerine ait işlemlerini ve bunların muhasebe kayıtlarını yapar, vilayetlerden gelen bilgilerin hazine kayrtlarına girmesini ve kontrolünü sağlardı.

B- CUMHURİYET DÖNEMİ

Cumhuriyet sonrası çıkarılan 18 Mayıs 1929 tarih ve 1452 sayılı Kanunun ikinci maddesinde yer alan "Devlet devairi teşkilatına ait yeni kanun yapılıncaya kadar bu cetvel (2 numaralı cetvel) teşkilat kanunu hükmündedir." ifadesi gereğince Maliye Vekaleti, merkez memurları ve vilayet memurları olarak iki ana bölüme ayrılmış ve aşağıda belirlenen şekilde teşkilatlanmıştır.

MALİYE VEKALETİ

  1. Maliye Vekili (Bakan)
  2. Müsteşar

A- Merkez Memurlukları

  1. Muhasebat Umum Müdürlüğü
  2. Varidat Umum Müdürlüğü
  3. Memurun Müdürlüğü
  4. Muntazam Borçlar Müdürlüğü
  5. Milli Emlak Müdürlüğü
  6. İstatistik Müdürlüğü
  7. Nakit İşleri Müdürlüğü
  8. Merkez Muhasebeciliği
  9. Hukuk Müşavirliği
  10. Kalemi Mahsus
  11. Evrak Müdürlüğü
  12. Pul ve Kıymetli Evrak ve Levazım Müdürlüğü
  13. Hesapları Tetkik ve Tasfiye Kalemi
  14. Teftiş Heyeti
  15. Darphane Müdürlüğü
  16. Müessesat Muhasebeciliği
  17. Askeri Muhasebeciler
  18. İstanbul Damga Müdürlüğü
  19. Tuz İnhisar İdaresi Umum Müdürlüğü

B- Vilayet Memurları

  1. Defterdarlar
  2. Muhasebe Müdürleri
  3. Merkez Malmüdürleri
  4. Kaza Malmüdürleri
  5. Tahsil Heyeti
  6. Varidat Müdürleri
  7. Tuz İnhisar İdareleri
  8. İstanbul Av Vergileri Müdürlüğü
  9. Vilayet Av Vergileri Memurlukları
  10. Pul Tetkik Memurları

Yukarıda görüleceği üzere Maliye Vekaletinde Muhasebat, Varidat ve Tuz İnhisar İdaresi olmak üzere üç ana genel müdürlük bulunmaktaydı.

Daha sonra çıkarılan, 29.5.1936 tarih ve 2996 sayılı, Maliye Vekaleti Teşkilat ve Vazifelerine Dair Kanun ile örgüt yapısı değiştirilmiş, merkez ve taşra teşkilatının görevleri açık bir şekilde belirtilmiştir.

Anılan Kanunun birinci maddesi ile Maliye Vekaleti merkez teşkilatı 1 müsteşarla aşağıda yazılı dairelerden oluşturulmuştur.

  1. Hususi Kalem Müdürlüğü,
  2. Maliye Tetkik Heyeti,
  3. Teftiş Heyeti,
  4. Hukuk Müşavirliği,
  5. Bütçe ve Mali Kontrol Umum Müdürlüğü,
  6. Muhasebat Umum Müdürlüğü,.
  7. Varidat Umum Müdürlüğü,
  8. Nakid İşleri Umum Müdürlüğü,
  9. Muntazam Borçlar Umum Müdürlüğü,
  10. Milli Emlak Müdürlüğü,
  11. Darphane ve Damga Matbaası Müdürlüğü,
  12. Tahsilat Müdürlüğü,
  13. Zat İşleri Müdürlüğü,
  14. Levazım ve Kıymetli Evrak Müdürlüğü,
  15. İtiraz ve Temyiz Komisyonları,

Muhasebat Genel Müdürlüğü anılan maddede altıncı sırada yer almış görevleri ise dokuzuncu maddede belirtilmiştir. Buna göre,

Muhasebat Umum Müdürlüğü
  1. Devlet hesaplarına ait kayıtları tutmak,
  2. Hazine hesabı umumisini çıkarmak,
  3. Umumi muvazeneye dahil dairelerin hesap usullerini tesis ve tanzim etmek,
  4. Mülhak ve hususi bütçeli dairelerin ve Devlet sermayesi ile müteşekkil müesseselerin muhasebe usullerini daireleri ile birlikte tespit eylemek, muhasebe usullerine ve her dairede tutulacak hesaplara dair kanun ve nizamname projelerini hazırlamak,
  5. Umumi muvazene dahilindeki muhasiplerin zimmetlerini takip ve tahsilini temin etmek ve icabı halinde terkinlerine müteallik muameleleri ifa eylemek,
  6. Diğer kanunlarla Maliye Vekaletine mevdu hesabata ait sair işleri yapmak,

vazifesiyle mükelleftir.

Sözkonusu maddede ayrıca, merkezde icabeden yerlerde malsandıkları ile müessesat hesaplarını tetkik ve murakabe vazifesi ile mükellef olan muhasebe kontrolörleri ile merkez muhasebecisi ve mülki ve askeri bilumum nakid muhasiplerinin bu umum müdürlüğe bağlı olduğu, İnhisarlar Umum Müdürlüğü Muhasebe Müdürünün, Gümrük ve İnhisarlar Vekilinin inhası ile Muhasebat Umum Müdürlüğünün mütalaası alınarak Maliye Vekaletince tayin olunacağı hükme bağlanmıştır.

2996 sayılı Kanunun 47 nci maddesine dayanılarak 7.7.1936 tarih ve 3349 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 26.6.1936 tarih ve 2/4903 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile çıkarılan ve 7.7.1936 tarih ve 3349 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Maliye Vekaleti Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Nizamnamenin 27-30 uncu maddelerinde, Muhasebat Umum Müdürlüğünün merkez teşkilatında yer alan şubeler ve görevleri açıklanmıştır.

Muhasebat Umum Müdürlüğünün adı, 29.5.1946 tarih ve 4910 sayılı Kanunla "Muhasebat Genel Müdürlüğü" olarak değiştirilmiş, 24.3.1950 tarih ve 5655 sayılı Kanunla da 2996 sayılı Kanunun dokuzuncu maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilerek görevleri yeniden belirlenmiştir. Buna göre,

Muhasebat Genel Müdürlüğü:
  1. Devlet Hesaplarına ait kayıtları tutmak,
  2. Hazine hesabı umumisini çıkarmak,
  3. Genel Muvazeneye dahil dairelerin hesap usullerini tesis ve tanzim etmek,
  4. Taşra sarf evrakını tertibine mutabakatı noktasından gelir ve bütçe dışı bilumum muameleli evrakı kanunları gereğince inceleyerek Sayıştay a göndermek,
  5. Katma ve özel bütçeli dairelerin ve Devlet sermayesi ile kurulmuş müesseselerin muhasebe usullerini daireleriyle birlikte tespit eylemek, muhasebe usullerine ve her dairede tutulacak hesaplara dair kanun ve tüzük tasarılarını hazırlamak,
  6. Genel muvazene dahilindeki saymanların zimmetlerini takip ve tahsilini temin etmek ve icabında terkinlerine ilişkin muameleleri yapmak,
  7. Diğer kanunlarla Maliye Bakanlığına verilmiş bulunan hesaplara ait işleri yapmak

vazifesiyle mükelleftir.

Adı geçen maddede ayrıca merkezde ve icabeden yerlerde mal sandıkları ile kurumlar hesaplarını tetkik ve murakebe vazifesiyle mükellef olan Muhasebe Kontrolörleri ile merkez saymanlığı ve mülki ve askeri bilimum nakit saymanlarının bu Genel Müdürlüğe bağlı olduğu belirtilmiştir.

Görüldüğü üzere 2996 sayılı Kanunla verilen görevlere, dördüncü bentde sayılan görevler ilave edilmiş, lnhisar Umum Müdürlüğü muhasebe müdürlerinin atanmasına ilişkin mütalaa görevi kaldırılmıştır. Muhasebat Genel Müdürlüğü'nün görevleri, 13.12.1983 tarih ve 178 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yapılan düzenlemeye kadar değişikliğe uğramamıştır.

2996 sayılı Kanunla kurulan Maliye Vekaletinin adı, 29.5.1946 tarih ve 4910 sayılı Kanunla "Maliye Bakanlığı“ olarak değiştirilmiş, teşkilat yapısı ise 10.8.1942 tarih ve 4286 sayılı Kanun ile 29.5.1946 tarih ve 4910 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve 24.3.1950 tarih ve 5655 sayılı Kanunla aşağıdaki şekli almıştır.

Maliye Bakanlığı bir müsteşar ile aşağıda yazılı dairelerden oluşmuştur.

  1. Özel Kalem Müdürlüğü
  2. Maliye Tetkik Kurulu
  3. Teftiş Kurulu
  4. Hesap Uzmanları Kurulu
  5. Başhukuk Müşavirliği ve Muhakemat Genel Müdürlüğü
  6. Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü
  7. Muhasebat Genel Müdürlüğü
  8. Gelirler Genel Müdürlüğü
  9. Hazine Genel Müdürlüğü
  10. Milli Emlak Genel Müdürlüğü
  11. Devlet Kağıt ve Basım Müdürlüğü
  12. Emekli İşleri Müdürlüğü
  13. Özlük İşleri Müdürlüğü
  14. Levazım ve Kıymetli Kağıtlar Müdürlüğü
  15. Darphane ve Damga Matbaası Müdürlüğü

Devlet Kağıt ve Basım Müdürlüğü, 22.3.1954 tarih ve 6400 sayılı Kanunla kurulan Devlet Malzeme Ofisine devredilmiştir.

11.7.1960 tarih ve 13 sayılı Kanunla Hazine Genel Müdürlüğünün adı "Hazine Genel Müdürlüğü ve Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilatı" olarak değiştirilmiş, 30.1.1964 tarih ve 395 sayılı Kanunlada teşkilat yapısına "Bankalar Yeminli Murakıpları Kurulu" eklenmiştir.

178 sayılı Maliye Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile bakanlığın teşkilat yapısı düzenlenmiş ve bu KHK'da ek ve değişiklik yapan KHK ve kanunlarla Maliye Bakanlığı'nın teşkilatı aşağıdaki gibi oluşturulmuş; Muhasebat Genel Müdürlüğü ana hizmet birimleri içerisinde yer almıştır.

İlgili ve İlişkili Kuruluşlar :

  1. Türkiye Muhasebe Standartları Kurulu (İlgili Kuruluş)
  2. Kamu İhale Kurumu (İlişkili Kuruluş)